Ploegsteert ( Comines-Warneton) België.
Prowse Point Military Cemetery 'Holy Bible'.
Ploegsteert ( Comines-Warneton) België.

Geloof en oorlog, veel mensen vragen zich af of die beide zo uiteenlopende onderwerpen wel te rijmen waren tijdens die gruwelijke oorlog.  Overheden, militairen en burgers zagen de Eerste Wereldoorlog als de laatste oorlog, als het einde der tijden. Een oorlog vol offers en martelaren. Maar was die oorlog wel zo’n heilige strijd? Hoe kon het geloof een steun bieden in situaties van oorlog en zowel een mentale als ook een fysieke schuilplaats zijn? Waren kapelletjes, kerken kloosters en misvieringen te velde daadwerkelijk een geestelijk toevluchtsoord? Was het immers ook niet diezelfde Kerk die de wapens zegende en de oorlog religieus trachtte te legaliseren? Wat was de rol van de Kerk in dit alles?

 

In deze oorlog, die nu iets meer dan 100 jaar geleden in Europa uitbrak, speelde religie zeker een grote rol. Het christelijke continent geloofde in een heilige oorlog en gedroeg zich daar ook naar. “Als wij dit religieuze element in de oorlog negeren, missen we de hele kern van het verhaal,” opperde professor Philip Jenkins van de Baylor University (USA) in zijn boek ‘The Great and Holy War – How World War I became a religious crusade’. Volgens Jenkins werd de oorlog gegarandeerd gevormd door religieuze voornemens. De oorlog werd o.a. gevoerd door de twee grote machten in Europa, dat waren Duitsland en Rusland. Beiden grootmachten hadden aspiraties waarbij vrede met die andere mogendheid zelfs geen keuzemogelijkheid was. De twee landen motiveerden zichzelf met 'messianic & millenarianism' die extreemrechtse zienswijzen waren. Beiden zagen zichzelf als de verlosser en waren van mening dat deze oorlog de laatste zou zijn! Het zou zelfs het einde der tijden behelzen en de laatste Openbaring teweeg brengen, schreef professor Jenkins in zijn boek.

 

Duitsland en Rusland waren zeker niet de enigen die religieuze ideeën hadden over de oorlog. Ieder volk dat betrokken was bij het conflict was van oordeel dat zij een voorbestemde rol speelden, die bevrucht was door God. De Duitsers hadden een Lutherse, protestantse godgeleerdheid waarbij de natie ‘het koninkrijk van God’ zou zijn en de Russen geloofden in de Byzantijnse voorspellingen over het terugwinnen van het Midden-Oosten uit de handen van de Islam. Ook de Amerikanen, hoewel ze zich ver weg bevonden, geloofden in deze  zogezegde ‘heilige oorlog’. Volgens Jenkins was Amerika nog wel het meest gepassioneerd in het presenteren van de oorlog in ‘kruistocht termen’.

 

Hoe kwam het dat mensen ondanks hun geloofsovertuiging (gelijk van welke) hiertoe aangezet konden worden en/of hoe ze er aan konden aan participeren? Was er een mechanisme aanwezig in de menselijke psyché of in het collectief onderbewustzijn dat oorlog mogelijk maakte? Hoe kon het dat militairen die vochten voor hun leven en vochten tegen een zogezegde barbaarse vijand, op een gegeven moment en op sommige plaatsen, tijdens het zogenaamde Kerstbestand elkaar wederzijds letterlijk de hand reikten?

 

Niet alleen  een aantal overheden waren er van overtuigd dat de oorlog werd gevoerd te gevolge van de roep van God. Ook het volk deelde die gedachte en de media speelden daar handig op in. Toen professor Jenkins aan zijn onderzoek begon, nam hij aan dat de religieuze propaganda gedreven werd door de hoge machten, de overheden en de militaire commandanten. Maar hoe meer teksten en affiches hij uit die tijd onderzocht, hoe meer hij er achter kwam dat vooral het volk deze soort retoriek gebruikte. Nog frappanter was dat uit het onderzoek bleek dat elitaire groepen in de bevolking vonden dat al die religieuze praat maar niets was en poogden dit te onderdrukken. Dit was vooral in Groot-Brittannië het geval. Zij hadden immers een groot deel van het Midden-Oosten in handen en de overheid wilde voorkomen dat de oorlog die zij daar voerde, werd gezien als een kruistocht. Want dat zou rampzalige gevolgen kunnen hebben bij hun islamitische onderdanen. De Britse overheid deed dan ook haar uiterste best om de godsdienstige interpretaties van de bevolking te bedwingen, maar het had geen zin. De denkbeelden van een heilige oorlog bleven er verder opduiken.

 

Velen onder ons denken dat de Eerste Wereldoorlog ervoor zorgde dat religie meer werelds werd maar het tegendeel was waar. Religie werd ondanks alles nog populairder. Er werd weinig bewijs gevonden dat er na de oorlog sprake was van enige ontnuchtering, noch Europa noch Amerika werden 'werelds' voor de jaren vijftig. Het aantal mensen dat de kerk bezocht steeg nog in de jaren twintig. De kerken hadden een status verkregen door de oorlog, dat kwam o.a. door de moed die de meeste militaire geestelijken tijdens de oorlog  hadden getoond en ook door hun pogingen om de doden na de wapenstilstand te blijven gedenken. Voor ieder individu dat klaagde over het feit dat oorlog het geloof kapot maakte, converteerden tientallen mensen zich naar strengere geloofsovertuigingen en probeerden zo om het bloedbad dat de oorlog had veroorzaakt te begrijpen. De Eerste Wereldoorlog had zeker ook een aantal directe consequenties voor verschillende geloofsovertuigingen maar één van de belangrijk gevolgen was het feit dat vele islamitische bewegingen van nu hun origine vonden  in de crisis na de eerste wereldoorlog!

 

Na al de ellende die de oorlog de mensen bezorgde kan men zich eigenlijk de vraag stellen: wat is eigenlijk het belang van het herdenken en het memoreren van gebeurtenissen als die vreselijke Grote Oorlog? Is dit een smet op het blazoen van de geschiedenis die we maar best proberen te vergeten of is het juist toch significant om dat gebeuren te blijven herdenken? Valt er écht iets te leren uit oorlog? Of zullen mensen altijd dezelfde fouten blijven maken? Blijkbaar wel, want als we op de dag van vandaag de krant openslaan of naar het tv-journaal kijken moeten we vaststellen dat er in die 100 jaar nog niet veel veranderd is, ofwel?

 

Sommige mensen konden tijdens de oorlog, en ook achteraf, soms hun leed wat verzachten met poëzie, songs, kunst, geloof, dat leidde hun gedachten wat af maar ze waren slechts een vlucht, een doekje voor het bloeden! Ook het herdenken hielp de nabestaanden om hun verdriet wat te verzachten. Terugdenken aan de oorlog hielp de oud-strijders om hun traumatische ervaringen te uiten bij hun lotgenoten en hun frontmakkers, want tijdens de oorlog bleek dat de term kameraadschap een sleutelbegrip geworden was. De eerste loyaliteit van de frontsoldaat ging niet meer uit naar zijn geloof, land, zijn vorst of zijn officier maar naar de mannen om hem heen. Kameraadschap werd gecultiveerd, want enkel zij die de hel hadden meegemaakt begrepen elkaar en terecht spoelden ze na een herdenkingsplechtigheid vaak hun gezamenlijke emoties weg met meerdere pintjes.

 

Kan men ook te ver gaan in het herdenken? Er gaapt nu zeker een kloof tussen het populaire en het wetenschappelijke beeld van de Eerste Wereldoorlog. Tot over enkel jaren gebeurde het herdenken zeker ingetogener en respectvoller, maar met honderdste verjaardag veranderde dat toch. In 2014 waren (te) veel herinneringsmomenten, pas op er zaten goede en waardige herdenkingen bij! De honderdste verjaardag was echter ook een moment van commercie. Dat is zeker niet slecht, want het fronttoerisme is van alle tijden en vroeger ging men soms wel live kijken naar de een of andere veldslag! Wat we in 2014 minder leuk vonden was het overaanbod van allerlei producten en prularia die in feite met de herinnering van de oorlog niets te maken hadden, men plakte er gewoon een opvallende poppie (klaproos) op of een etiquette met daarop 14 -18, het werd soms toch een iets te platte commerce. Naast die producten waren plots ook heel wat bekende mensen die zichzelf plots profileerden als notoire 14-18 kenners! Was het hen te doen om de gesneuvelde jongens of de omgekomen burgers? Soms leek het erop dat ze vooral zelf in de belangstelling wilden komen! Gelukkig was de 14-18 hype dit jaar al wat geluwd en gaat het er al weer een beetje serener aan toe.

 

Herdenken moet zeker! Hoe, dat doet er niet toe, maar het moet wel op een respectvolle, onderbouwde en geloofwaardige manier gebeuren!

 

 

Op de bijgevoegde foto zien we Joodse Duitse militairen op een Joodse Jom Kip(p)oer dienst, of Grote Verzoendag, te Brussel in 1915. Toen was er in Duitsland nog geen sprake van de Jodenhaat, de viering werd georganiseerd door Offizierstellvertreter Baum. Jom Kipoer wordt als de belangrijkste en heiligste dag beschouwd in het Jodendom.

 

 

 

 

 

 

Meer artikels
Crête des Eparges 'Mine Crater'. 16-02-2015
Les Eparges Frankrijk.

De heuvelrug van Les Eparges is 1400 meter lang en 348 meter hoog en ligt ongeveer 20 km ten zuidoosten van Verdun.

lees meer ...
Poelcapelle British Cemetery 'Sec. lieut Hugh Gordon Langton'. 23-10-2017
Langemark- Poelkapelle België.

De gemeente Poelkapelle werd tijdens de 'Eerste Slag bij Ieper', op 20 oktober 1914, door de Duitsers veroverd, de Fransen die het dorp toen in handen hadden moesten wijken voor de vijandelijke overmacht.

lees meer ...
58th London Division Memorial. 06-08-2018
Chipilly Frankrijk.

Op 8 augustus 1918, tijdens de slag bij Amiens, rukten eenheden van de territoriale 58th (2/1st London) Division (58e divisie) van het Britse IIIe Korps enkele kilometers ten noorden van de rivier de Somme op.

lees meer ...